تمبر
-
وضعیتمُهر نخورده / بی باطل
-
نوع تمبررسمی و دولتی
-
کشور
در میان تمبرهای قدیمی ترکیه، نمونههایی وجود دارند که ارزش آنها فراتر از تاریخ پست و مشخصات چاپی است؛ این آثار را میتوان اسنادی تصویری برای شناخت هویت ملی، اسطورههای قومی و ایدئولوژی جمهوری نوپای ترکیه دانست. تمبر ۱۰ پارایی سال ۱۹۲۶ با عنوان «آهنگر افسانهای و گرگ خاکستری» (The Legendary Blacksmith and his Gray Wolf) یکی از برجستهترین نمونههای این جریان است. تصویر آن به روایتی اسطورهای درباره خاستگاه ترکان، رهایی از محاصره و بازگشت یک ملت به آزادی اشاره دارد؛ روایتی که در حافظه تاریخی ترکان با نام ارگنهقون (Ergenekon) و نماد گرگ خاکستری (Bozkurt) پیوند خورده است.
برای فهم موضوع این تمبر باید دو روایت اسطورهای نزدیک به یکدیگر را بشناسیم. روایت نخست، افسانه گرگ خاکستری است که در برخی منابع تاریخی چینی درباره خاستگاه گوکترکان (Göktürks) بازتاب یافته است. در یکی از روایتهای مشهور، پس از شکست قبیلهای ترک از دشمنان، تنها یک پسر از کشتار جان سالم به در میبرد. گرگ ماده از او نگهداری میکند و نسل تازهای از این پیوند پدید میآید. در این روایت، گرگ صرفاً یک حیوان نیست؛ نماد بقا، تداوم نسل، حمایت و زایش دوباره یک قوم است. خاندان آشینا (Ashina) نیز در سنتهای مربوط به خاستگاه گوکترکان با چنین روایتهایی پیوند داده شده است.
روایت دوم، حماسه ارگنهقون است؛ داستان گروهی از ترکان که پس از شکست در جنگ، به درهای محصور میان کوهستان پناه میبرند. آنان برای مدت طولانی در آن سرزمین زندگی میکنند، نسلشان افزایش مییابد و سرانجام جمعیتشان چنان گسترده میشود که تصمیم میگیرند از دره خارج شوند. اما کوههای بلند راه خروج را بستهاند. در این هنگام، آهنگری از وجود ذخایر آهن در یکی از کوهها آگاه میشود و پیشنهاد میکند با انباشتن هیزم و زغال و روشنکردن آتشی عظیم، بخشی از کوه را ذوب کنند و راهی برای عبور بگشایند. با اجرای این نقشه، گذرگاهی پدید میآید و مردم از محاصره خارج میشوند.
در این حماسه، آهنگر شخصیتی محوری است؛ او با دانش فنی، شناخت فلزات و مهارت در کار با آتش، راهی را میگشاید که نیروی نظامی بهتنهایی قادر به گشودن آن نیست. از این منظر، آهنگر نماد دانش، صنعت، خلاقیت و قدرت دگرگونکننده انسان است. کوه آهنین نیز نماد مانعی است که تنها با اراده جمعی و مهارت فنی میتوان بر آن غلبه کرد. در روایتهای متأخر، گرگ خاکستری نیز بهعنوان راهنما و نماد هدایت و رهایی در کنار این داستان قرار گرفته است. البته باید توجه داشت که افسانه گرگ و حماسه ارگنهقون در منابع کهن دو روایت متمایزند و پیوند تصویری و نمادین آنها در سنتهای بعدی تقویت شده است.
گرگ خاکستری در فرهنگ تاریخی ترکان جایگاهی فراتر از یک جانور اسطورهای دارد. این نماد در روایتهای مربوط به خاستگاه گوکترکان، نشانه پیوند با نیاکان و استمرار یک اجتماع سیاسی و قومی است. در برخی گزارشهای تاریخی چینی نیز از پرچمی با سر گرگ در ارتباط با فرمانروایان گوکترک یاد شده است. در دوره جمهوریخواهی ترکیه، این نماد بار دیگر در فضای عمومی و هنری مورد توجه قرار گرفت و به نشانهای از قدرت، پیروزی، استقلال و هویت ترک تبدیل شد.
اهمیت انتشار این تمبر در سال ۱۹۲۶ زمانی روشنتر میشود که آن را در بستر تحولات سیاسی ترکیه بررسی کنیم. امپراتوری عثمانی پس از جنگ جهانی اول فروپاشیده بود و جمهوری ترکیه در سال ۱۹۲۳ به رهبری مصطفی کمال آتاتورک تأسیس شده بود. دولت جدید در پی آن بود که نمادهای سیاسی و فرهنگی تازهای برای کشور تعریف کند. در همین چارچوب، تصاویر سلطان و نشانهای سلطنتی عثمانی بهتدریج جای خود را به موضوعاتی درباره ملت، تاریخ ترک، استقلال، پیشرفت و دولت جمهوری دادند. گرگ خاکستری در کنار تصویر آتاتورک، قلعه آنکارا و مناظر مرتبط با توسعه راهها و ارتباطات، بخشی از زبان تصویری این دولت تازه بود.
این تمبر از مجموعه مشهور چاپ لندن (London Printing Issue) است؛ مجموعهای که در مه ۱۹۲۶ وارد گردش پستی شد و طراحی آن را علی سامی بویار (Ali Sami Boyar)، هنرمند و نقاش ترک، بر عهده داشت. بویار در سال ۱۹۲۵ برای نظارت بر روند تولید تمبرها به لندن رفت. چاپ آنها نیز به شرکت معتبر بردبری، ویلکینسون و شرکا (Bradbury, Wilkinson & Co. Ltd) سپرده شد؛ شرکتی که در آن زمان در زمینه چاپ تمبر، اسکناس و اسناد امنیتی تخصص داشت. مجموعه لندن شامل تصاویر گرگ خاکستری، تنگه ساکاریا، قلعه آنکارا و مصطفی کمال پاشا بود و به همین دلیل از نخستین برنامههای مهم بازنمایی هویت جمهوری جدید از طریق تمبر به شمار میرود.
نکته تاریخی جالب دیگر، خط نوشتاری تمبر است. این انتشار در سال ۱۹۲۶، یعنی پیش از اصلاح الفبای ترکی در سال ۱۹۲۸، انجام شد؛ بنابراین بخشهایی از نوشتههای ترکی آن با خط عربیمبنا و الفبای عثمانی ارتباط داشتند. دو سال بعد، با اجرای اصلاحات الفبایی آتاتورک، الفبای لاتین جایگزین خط پیشین شد. از این جهت، تمبرهای چاپ لندن را میتوان یادگار دوره گذار فرهنگی و زبانی ترکیه دانست؛ دورهای که کشور در حال فاصلهگرفتن از میراث نهادی عثمانی و ساختن هویت جدید جمهوری بود.
این نمونه خاکستریرنگ با ارزش اسمی ۱۰ پارا، به روش چاپ گود و حکاکی فلزی تولید شده است. در این روش، خطوط تصویر روی صفحه فلزی حک میشوند و مرکب در شیارهای فرورفته قرار میگیرد. با فشار کاغذ روی صفحه، مرکب به سطح آن انتقال مییابد و جزئیات طرح با دقت بالا چاپ میشوند. دندانهبندی خطی با درجه ۱۲ و تیراژ ۳۲ میلیون و ۸۰۰ هزار نسخه در ابعاد 23 × 30 میلیمتر نیز از ویژگیهای فنی این انتشار است.
این تمبر برای مجموعهداران اسطورهشناسی ترک، تاریخ جمهوری ترکیه، گرگ خاکستری، حماسه ارگنهقون و تمبرهای چاپ لندن اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا در یک تصویر کوچک، روایتی از خاستگاه اسطورهای یک ملت را با برنامه هویتسازی سیاسی جمهوری نوپا پیوند میدهد.
شما میتوانید این تمبر را در سبد خرید به آلبوم مجموعه تمبر خود اضافه کنید.