در جنوب میدان نقش جهان اصفهان، بنایی قرار دارد که ساخت آن تنها به ایجاد یک فضای مذهبی محدود نمی‌شد؛ مسجد شاه بخشی از برنامه گسترده شاه عباس اول برای بازآفرینی مرکز سیاسی، اقتصادی و فرهنگی پایتخت صفوی بود. این بنا در کنار کاخ عالی‌قاپو، مسجد شیخ لطف‌الله و بازار قیصریه، یکی از عناصر اصلی ترکیب تاریخی میدان را تشکیل می‌دهد. تمبر ۳ ریالی ایران با انتخاب تصویر این مسجد، به سراغ یکی از شاخص‌ترین دستاوردهای معماری دوره صفوی رفته است.

ساخت مسجد در سال ۱۰۲۰ هجری قمری، برابر با ۱۶۱۱ میلادی، به فرمان شاه عباس آغاز شد. هدف، ایجاد مسجدی بزرگ در ضلع جنوبی میدان تازه‌سامان‌یافته نقش جهان بود؛ فضایی که بتواند در کنار شکوه معماری سلطنتی، جایگاه آیین‌های مذهبی و نماز جماعت را نیز در مرکز شهر تثبیت کند. بنای اصلی در اواخر سلطنت شاه عباس و در دوره جانشین او، شاه صفی، به مرحله تکمیل رسید و بخش‌هایی از تزیینات و تکمیل معماری آن در دهه ۱۶۳۰ میلادی ادامه یافت.

یکی از نکات جالب در طراحی این مسجد، ارتباط حساب‌شده آن با میدان نقش جهان است. سردر باشکوه بنا رو به میدان قرار گرفته، اما فضای داخلی با یک چرخش معماری به سمت قبله هدایت می‌شود. این تغییر جهت بدون برهم‌زدن هماهنگی نمای بیرونی انجام شده است؛ راهکاری که نشان‌دهنده مهارت معماران صفوی در سازگارکردن الزامات مذهبی با نظم هندسی و شهری است. طرح چهارایوانی، گنبدخانه عظیم، مناره‌ها و حیاط مرکزی نیز ساختار کلی مسجد را شکل می‌دهند.

در اسناد و کتیبه‌های تاریخی بنا، نام استاد علی‌اکبر اصفهانی به‌عنوان معمار و نام علیرضا عباسی در ارتباط با کتیبه سردر ثبت شده است. این اطلاعات، مسجد را از نظر تاریخ معماری و خوشنویسی نیز قابل توجه می‌کند. کاشی‌کاری‌های هفت‌رنگ، مقرنس‌کاری‌ها، کتیبه‌های خطی و تناسب میان ایوان‌ها، حاصل همکاری شمار زیادی از استادکاران و هنرمندان دوره صفوی است؛ هنرمندانی که بخش مهمی از هویت بصری اصفهان تاریخی را پدید آوردند.

در تمبر مورد بحث، رنگ بنفش تیره در کنار طلایی انتخاب شده است؛ ترکیبی متفاوت از رنگ‌های فیروزه‌ای و آبی که معمولاً با کاشی‌کاری مساجد اصفهان شناخته می‌شوند. ارزش اسمی ۳ ریال در کنار تصویر بنا، این انتشار را به بخشی از مجموعه تمبرهای پستی رایج ایران تبدیل کرده است. چاپ فتوگراور نیز امکان انتقال جزئیات تصویری و تفکیک سطوح رنگی را فراهم می‌کرد. واترمارک نشان ایران و دندانه‌بندی ۱۳ در ۱۳٫۵ از مشخصات فنی مهم این نمونه برای شناسایی و مقایسه نسخه‌های آن هستند.

از منظر تمبرشناسی، این قطعه برای مجموعه‌های تخصصی معماری صفوی، مساجد تاریخی ایران، میدان نقش جهان و آثار فرهنگی اصفهان جایگاه مشخصی دارد. همچنین در کنار دیگر ارزش‌های اسمی مجموعه نوزدهم، امکان بررسی چگونگی معرفی بناهای تاریخی و هویت معماری ایران در تمبرهای سال‌های پایانی حکومت پهلوی را فراهم می‌کند.

مسجد شاه، که پس از انقلاب اسلامی با نام مسجد امام شناخته شد، در سال ۱۹۷۹ میلادی همراه با میدان نقش جهان در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این تمبر یادآور بنایی است که معماری، مذهب و برنامه شهرسازی صفوی را در یکی از مهم‌ترین فضاهای تاریخی ایران به هم پیوند داده است.

شما می‌توانید همین تمبر را در سبد خرید خود به آلبوم مجموعه تمبر خود اضافه کنید.