تبعید آیت‌الله روح‌الله خمینی در چهارم نوامبر ۱۹۶۴ (۱۳ آبان ۱۳۴۳)، یکی از رویدادهای مهم تاریخ سیاسی ایران در سال‌های پایانی حکومت پهلوی بود. تمبر یادبودی ۵ ریالی ایران که در ۱۳ دسامبر ۱۹۸۹ (۲۲ آذر ۱۳۶۸) منتشر شد، به این مقطع تاریخی اختصاص دارد و با عنوان «آیت‌الله خمینی، حرکت به سوی تبعید» در مجموعه تمبرهای مرتبط با شخصیت او شناخته می‌شود. فاصله زمانی میان وقوع رویداد و انتشار تمبر، این اثر را به بازخوانی پستی یکی از مراحل مهم زندگی سیاسی او تبدیل کرده است.

ماجرای تبعید به تحولات سیاسی سال ۱۳۴۳ بازمی‌گردد. در پاییز آن سال، تصویب و اجرای توافق مربوط به مصونیت قضایی مستشاران نظامی آمریکا و خانواده‌های آنان، با واکنش شدید امام خمینی روبه‌رو شد. او در سخنرانی چهارم آبان ۱۳۴۳ به این موضوع اعتراض کرد و آن را مغایر استقلال و حاکمیت ایران دانست. چند روز بعد، در چهارم نوامبر، نیروهای امنیتی او را در قم بازداشت کردند و برای انتقال به ترکیه به فرودگاه مهرآباد بردند. مقصد نخست تبعید، شهر آنکارا بود و سپس محل اقامت او به شهر بورسا تغییر یافت.

این تبعید به اقامت در ترکیه محدود نماند. در اکتبر ۱۹۶۵، خمینی با انتقال به عراق، در شهر نجف مستقر شد؛ شهری که به دلیل جایگاه علمی و مذهبی حوزه‌های شیعه، محیط مناسبی برای ادامه تدریس و فعالیت‌های فکری او فراهم می‌کرد. او بیش از سیزده سال در نجف اقامت داشت و در اکتبر ۱۹۷۸، پس از خروج از عراق، راهی فرانسه شد و در منطقه نوفل‌لوشاتو در حومه پاریس سکونت گزید. سرانجام در اول فوریه ۱۹۷۹ به ایران بازگشت.

از نظر تاریخی، اهمیت این مسیر تنها به جابه‌جایی میان چند کشور محدود نمی‌شود؛ تبعید، محل فعالیت‌های سیاسی و ارتباطات او با مخالفان حکومت پهلوی را از داخل ایران به خارج از کشور منتقل کرد. اقامت در نجف و سپس فرانسه، هرکدام مرحله متفاوتی از این دوره را شکل دادند. به همین دلیل، موضوع تبعید در بررسی تاریخ انقلاب ایران و زندگی سیاسی خمینی جایگاه مشخصی دارد.

این تمبر در ۱۳ دسامبر ۱۹۸۹، چند ماه پس از درگذشت امام خمینی در سوم ژوئن همان سال منتشر شد. بنابراین، انتشار آن در دوره پس از رهبری او انجام گرفت و در چارچوب یادبودهای پستی مرتبط با شخصیت و زندگی وی قرار می‌گیرد.

از نظر فنی، این تمبر با چاپ لیتوگرافی افست و دندانه‌بندی ۱۳ تولید شده است. استفاده از چاپ رنگارنگ در کنار نبود واترمارک و تیراژ یک میلیون قطعه، از مشخصات ثبت‌شده این انتشار است. موضوع نقشه نیز بُعد جغرافیایی تبعید و ارتباط آن با جابه‌جایی میان کشورهای مختلف را به حوزه محتوایی تمبر پیوند می‌دهد.

از منظر تمبرشناسی، این اثر در مجموعه‌های موضوعی تاریخ معاصر ایران، شخصیت‌های سیاسی، انقلاب اسلامی و تبعید شخصیت‌های تاریخی جای می‌گیرد. پیوند میان زندگی‌نامه سیاسی خمینی و مسیر جغرافیایی اقامت او در ترکیه، عراق و فرانسه، وجه متمایز این انتشار است.

این تمبر ۵ ریالی، روایتی پستی از یکی از نقاط عطف زندگی سیاسی روح‌الله خمینی و تحولات منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ ایران را ثبت می‌کند.

شما می‌توانید همین تمبر را در سبد خرید خود به آلبوم مجموعه تمبر خود اضافه کنید.